Als je lang genoeg leeft, kom je ook best vaak op begrafenissen en crematies. Treurige bijeenkomsten, meestal, maar soms ook mooi, een enkele keer hilarisch, en meestal diep ontroerend. Soms denk je dan: wat een waanzinnig bijzonder theater, dit zouden meer mensen moeten meemaken. Soms denken mensen: daar gaan we voor zorgen.

Anderhalf jaar geleden verloor Annet Meijering haar levenspartner Jos van Dijk. Hun relatie was ontstaan in het Noordhollandse amateurtheater, en is daar ook geëindigd. Nu leeft die relatie dankzij dat amateurtheater ook voort. Zondag 15 maart bezocht ik de voorstelling ‘Om te beginnen bij het begin’ van Op Roet, een Hoornse productiekern van wat we vroeger semi-professionele acteurs noemden, en nu wordt gerekend tot het ‘ambitieuze amateurtheater’.

Studio Noordholland

In ‘Om te beginnen bij het begin’ vertelt Annet Meijering, met twee collegaspelers, het verhaal over de ziekte en dood van Jos van Dijk, die op relatief jonge leeftijd de diagnose Alzheimer kreeg. Intens treurig verhaal, en omdat de weduwe zelf als verteller optreedt is het extreem persoonlijk. Maar niet gênant privé. En dat is dus het bijzondere van theater. Ook, of misschien juist, als het door gewone burgers naast een ‘normale’ baan gemaakt wordt.

Jos van Dijk kende ik nog van vroeger. Daarom was ik er. Na mijn jaren als regisseur en onderzoeker in het toen nog zeer levendige amateurcircuit, had ik hem zeer regelmatig gezien en gesproken. Jos was een bevlogen regisseur die met Studio Noordholland vaak fascinerende theatervoorstellingen bracht, een jongerentheaterkern had opgericht en educatie verzorgde in een provincie, die buiten Amsterdam en Haarlem bar weinig georganiseerde cultuur had (en heeft).

Theatrale tekens

Toen die zondag acteur Gerard Venverloo een gilet aangereikt kreeg van Annet Meijering, ging er een schok door de matineezaal in de Remonstrantse Kerk van Hoorn. Dat gilet, dat was Jos. Dat wist iedereen die hem had gekend, dat voelde iedereen die gewoon publiek was. Dat is de kracht van theatrale tekens: ook wie ze niet kent, voelt ze als mensen eromheen ze herkennen. Om dat mee te maken hoef je niet naar de andere kant van de wereld te vliegen.

Het stuk ‘Om te beginnen bij het begin’ is geen rouwbijeenkomst, maar een zuiver en breekbaar theaterstuk dat de unieke kracht laat zien van theater door mensen die daar intens van houden. Er wordt nogal eens neergekeken op deze liefhebbers of vrijetijdsspelers. Volslagen onterecht, natuurlijk, maar het lot van dit type amateurtheater loopt tragisch parallel met het ziektebeeld van Jos van Dijk.

Theaterwerk

Eind jaren negentig van de vorige eeuw moest alles anders, in bureaucratische zin, en werd de professionele ondersteuning van het amateurtheater op de schop gegooid. Jos van Dijk ging daarom aan de slag met een nieuwe koepel, TheaterwerkNL, gebouwd op de ruïnes van wat ooit het Nederlands Centrum voor Amateurtheater was. Dat NCA had zijn beste tijd gehad.

Met Theaterwerk bracht Jos van Dijk zijn eigen bevlogenheid terug in het besturen. De ondersteuning kreeg vleugels. Er was repertoire-advies, peer-to-peer ondersteuning: alles om de amateurtheatersector mee te laten bewegen met de samenleving en de ontwikkeling van de professionele kunsten. Met kennis over de interessante mix van traditie, vernieuwing en regiogebonden eigenaardigheden die het amateurtheater kenmerken.

Moloch

Toen dat allemaal moest opgaan in de moloch Kunstfactor heeft, sloeg bij Jos van Dijk de Alzheimer toe. Heel symbolisch. Maar Kunstfactor dat ‘alles met amateurs en educatie’ onder zijn hoede heeft, vergeet nogal eens wat. Of laat dingen slingeren in de geduldige archieven. En met het opheffen van genregrenzen verliest het ook de specifieke kennis die voor soms hele specifieke tradities nodig is, ten gunste van een generalistische visie op breedtekunst.

Het zal vast een bezuiniging zijn geweest, maar zoals met alle bezuinigingen ging er veel meer verloren dan wat oude rommel. Jos van Dijk, wiens wedergang intens beschreven wordt in de theatrale afscheidsviering die Ingrid Docter op basis van o.a. dagboekfragmenten van de weduwe heeft geschreven, mag staan voor een deel van onze culturele bagage waar misschien niet eens veel geld voor nodig is, maar waar we best wel eens wat meer aandacht voor mogen hebben.